Nationale monumenten naar de veiling?

Recent werd bekend dat er bij de Rijksgebouwendienst een lijst rond gaat van de MEF monumenten die op de nominatie staan om afgestoten worden naar 'de markt'. Het gaat hierbij om Monumenten met een Erfgoed Functie. Dat zijn rijksmonumenten die niet bij het rijk zelf in gebruik zijn voor huisvesting van een dienst of ministerie oid. Zo is de koepelgevangenis in Haarlem een rijskmonument in gebruik bij het Rijk en valt dus niet onder de MEF monumenten, evenzo het Rijksmuseum en het Scheepvaartmuseum, het Binnenhof en Paleis Huis ten Bosch. De minister van binnenlandse zaken zal binnen enkele dagen het afstotingsbesluit ondertekenen waarna het via de ministerraad, 2e en 1e kamer kracht van wet zal worden.

Wat er wel onder valt is een honderdtal monumenten van groot (inter)nationaal belang. Om er enige van te noemen: het Muiderslot, Slot Loevestein, de Vesting Naarden, het Westfries Museum (Hoorn), kasteel Radboud (Medemblik), Paleis Soestdijk, de Gevangenpoort, Trompenburg ('s Gravenland), Huis Doorn etc. In veel van deze iconische monumenten huizen musea en andere organisaties die gebruik maken van de unieke karaktereigenschappen van de monumenten en ze openstellen voor het publiek. Dat doen ze al decennia lang, van kort voor tot vlak na de Tweede Wereldoorlog. De eigenaar is het Rijk en het beheer en onderhoud is in de capabele handen van de Rijksgebouwendienst (RGD). Met teams van restauratie-experts, architecten en bouwhistorici hebben zij deze monumenten van sloop of verval gered en teruggebracht naar een onberispelijke staat. Samen met de gebruikers is inmiddels een werkwijze ontstaan waarbinnen de mogelijkheden voor ontsluiting van deze monumenten centraal staat, om zo openstelling voor publiek en een optimale exploitatie mogelijk te maken zonder de monumenten wezenlijk aan te tasten. Daarin is inmiddels een enorme expertise opgebouwd binnen de RGD.

Vanwege bezuinigingsopgaven is door toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Donner opdracht gegeven te onderzoeken of de monumenten afgestoten kunnen worden uit het rijksbezit. Een van de onderleggers hierbinnen is het vermeende beschermende karakter van de Monumentenwetgeving. Deze zou inmiddels zo goed zijn en functioneren, dat schade aan en aantasting van de monumenten niet of nauwelijks zou kunnen voorkomen. Daarmee is de noodzaak tot beheer door het Rijk weggenomen. De monumenten kunnen dus wel overgedragen worden in eigendom aan een private organisatie (stichting) die gemakkelijker dan het Rijk private funding kan ophalen en door efficiënter opereren ook het beheer en onderhoud goedkoper kan uitvoeren. De RGD kan dan kleiner (bezuiniging op de omvang van de overheid) en het budget voor beheer en onderhoud naar beneden.

Echter, in de ogen van veel gebruikers, musea en monumentenorganisaties is deze aanname verkeerd. De Monumentenwetgeving is reactief en kan initiële aantasting van monumenten slecht voorkomen. Wat eenmaal gesloopt is, is moeilijk of niet te herstellen. Bovendien zal een private organisatie, veel meer dan bij de RGD, de neiging hebben om commercieel interessant gebruik van een monument toe te staan, wat slecht kan uitpakken voor het monument. Bij het Rijk staan deze commerciële belangen veel minder of niet voorop, maar is het publieke gebruik van groter belang. Daarnaast zal de enorme ervaring die binnen de RGD is opgebouwd vermoedelijk verloren gaan. Bij gebrek aan geld is het risico levensgroot dat deze iconische monumenten van de vaderlandse geschiedenis in ruïneuze staat zullen vervallen.

Wij begrijpen dat in tijden van crisis gezocht moet worden naar goedkopere, meer efficiënte oplossingen voor het beheer van dit erfgoed en we staan daar open en positief tegenover. Onze vraag aan de minister is om dat samen met ons te willen onderzoeken en voor elk monument in een maatwerkoplossing (want daarvoor zijn ze te verschillend) bezuinigingen en meer efficientie te realiseren. Het eigendom kan bij de Rijksoverheid blijven, dan kan de controle in geval van wanbeheer altijd weer overgenomen worden (zo zijn belangrijke kunstcollecties ook in eigendom bij het Rijk en in beheer gegeven aan nationale musea). Beheer, onderhoud en exploitatie kan wel door een private organisatie worden uitgevoerd die daarin andere wegen kan inslaan dan de overheid open staan en fondsen aantrekken die bij de overheid niet mogelijk zijn. In al hun financiële ellende verkopen zelfs de Grieken de Akropolis niet! Zouden wij dat wel doen?